Czym są dane biometryczne w rozumieniu RODO?
Dane biometryczne to dane osobowe powstałe w wyniku specjalnego przetwarzania technicznego cech fizycznych, fizjologicznych lub behawioralnych człowieka, które umożliwiają albo potwierdzają jego jednoznaczną identyfikację. Mogą nimi być między innymi obraz twarzy, odcisk palca, struktura tęczówki, głos, sposób chodzenia czy układ naczyń krwionośnych.
Nie każda informacja o wyglądzie lub zachowaniu automatycznie jest daną biometryczną w rozumieniu RODO. Istotne są jednocześnie techniczne przetworzenie cechy oraz cel pozwalający rozpoznać konkretną osobę. Przykładowo, zwykłe zdjęcie lub nagranie z monitoringu nie staje się samo przez się szczególną kategorią danych. Może nią być natomiast wtedy, gdy system analizuje je technicznie, aby jednoznacznie zidentyfikować osobę, na przykład przez rozpoznawanie twarzy.
Typowy system biometryczny pobiera próbkę, przekształca ją w zestaw cech lub wzorzec, porównuje z zapisanymi danymi i zwraca wynik dopasowania. Wzorzec nazywany też szablonem nie musi przypominać zdjęcia czy odcisku. Nadal może jednak być daną osobową, jeśli pozwala zidentyfikować osobę albo powiązać informację z jej tożsamością.
Kiedy biometria jest szczególną kategorią danych?
Dane biometryczne należą do szczególnych kategorii danych, gdy są przetwarzane w celu jednoznacznego zidentyfikowania osoby. Zasadą jest zakaz takiego przetwarzania. Administrator musi wykazać, że zachodzi jeden z wyjątków przewidzianych w art. 9 ust. 2 RODO, a zarazem wskazać właściwą podstawę prawną z art. 6. Spełnienie tylko jednego z tych warunków nie wystarcza.
Wygoda, szybkość obsługi ani ogólne stwierdzenie, że biometria zwiększa bezpieczeństwo, nie stanowią samodzielnej podstawy do jej użycia. Administrator powinien precyzyjnie określić cel i sprawdzić, czy można go osiągnąć mniej ingerującym rozwiązaniem, na przykład kartą dostępu, kodem lub kluczem. Jeśli podstawą ma być zgoda, musi być ona dobrowolna i świadoma. Warto zapewnić rzeczywistą alternatywę bez biometrii, szczególnie gdy bez zgody osoba nie mogłaby skorzystać z usługi.
Nawet jeżeli konkretne zastosowanie nie spełnia warunków uznania danych za szczególną kategorię z art. 9, dane nadal mogą być osobowe i podlegają pozostałym zasadom RODO. Należą do nich legalność, przejrzystość, ograniczenie celu, minimalizacja danych, ograniczenie czasu przechowywania oraz zapewnienie bezpieczeństwa.
Czym różni się weryfikacja od identyfikacji?
Przy ocenie systemu ważne jest rozróżnienie dwóch sposobów porównywania danych. Weryfikacja 1:1 sprawdza, czy osoba jest tą, za którą się podaje. System porównuje jej próbkę z jednym wcześniej zapisanym wzorcem. Tak działa przykładowo odblokowanie telefonu twarzą lub odciskiem palca.
Identyfikacja 1:N polega na porównaniu próbki z wieloma wzorcami w celu ustalenia, kim jest dana osoba. Przykładem może być porównywanie twarzy z bazą obejmującą wiele osób. Cel i rzeczywisty sposób działania systemu mają zasadnicze znaczenie dla oceny, czy przetwarzanie uruchamia zakaz dotyczący szczególnych kategorii danych i czy można zastosować wyjątek z art. 9.
Samo określenie systemu jako „weryfikacyjnego” nie rozstrzyga sprawy. Trzeba sprawdzić, jakie dane są faktycznie porównywane, do czego służy wynik, kogo obejmuje proces i czy system nie umożliwia dodatkowej identyfikacji. Wraz ze wzrostem liczby osób objętych przetwarzaniem rośnie znaczenie ryzyka błędnego dopasowania, nieuprawnionego dostępu i niewłaściwego wykorzystania danych.
Jak bezpiecznie zaplanować przetwarzanie biometrii?
Przed wdrożeniem administrator powinien opisać, po co system jest używany, kogo obejmuje, jakie próbki i wzorce powstają, kto może uzyskać do nich dostęp oraz jak długo będą przechowywane. Należy też ocenić, czy ten sam cel da się osiągnąć przy użyciu mniej ingerującego środka, i ograniczyć zakres danych do niezbędnego minimum.
Przy porównaniu na żywo system może tworzyć tymczasowy wzorzec z aktualnej próbki i zestawiać go z wzorcem zapisanym wcześniej. Po uzyskaniu wyniku dopasowania albo jego braku wzorce pośrednie powinny być bezpiecznie usuwane. Wzorce przechowywane na stałe nie powinny pozostawać w systemie dłużej, niż wymaga tego określony cel.
Biometria wymaga szczególnej ochrony, ponieważ twarzy czy odcisku palca nie można łatwo zmienić po ujawnieniu. Administrator powinien ograniczyć dostęp do danych, chronić zapisane szablony, stosować odpowiednie zabezpieczenia techniczne i organizacyjne oraz przygotować plan działania na wypadek naruszenia. Ważne jest zabezpieczenie nie tylko surowych obrazów, lecz także wzorców, które mogą umożliwiać identyfikację lub powiązanie z osobą.
Ocena skutków dla ochrony danych, czyli DPIA, jest istotna przy projektach mogących powodować wysokie ryzyko dla praw i wolności osób. Powinna uwzględniać skalę i kontekst przetwarzania, ryzyko błędnej identyfikacji, dyskryminacji i nieuprawnionego dostępu, a także skuteczność planowanych zabezpieczeń. Warto sprawdzić między innymi:
- odsetek błędnych dopasowań i błędnych odrzuceń;
- liczbę osób objętych systemem oraz czas przechowywania próbek i wzorców;
- liczbę osób mających dostęp do danych i sposób rejestrowania takiego dostępu;
- dostępność skutecznej alternatywy bez biometrii;
- sposób realizacji praw osób, których dane dotyczą.
Deklarowana dokładność technologii nie wystarcza do oceny ryzyka. Wyniki trzeba analizować w kontekście grupy użytkowników, skali zastosowania i możliwych konsekwencji pomyłki.
Jakie ryzyka i dodatkowe regulacje warto uwzględnić?
Systemy biometryczne mogą popełniać błędy, a ich działanie może różnić się między grupami osób. Niewłaściwie zaprojektowane lub używane rozwiązania mogą prowadzić do uprzedzeń, dyskryminacji albo odmowy dostępu osobie, która ma do niego prawo. Szczególnie wrażliwe są zdalna identyfikacja oraz rozpoznawanie osób w przestrzeni publicznej, gdzie osoba może nie wiedzieć, że jej cechy są analizowane.
RODO nie jest jedynym aktem mającym znaczenie dla systemów wykorzystujących biometrię. Unijny AI Act wprowadza dodatkowe ograniczenia dla wybranych zastosowań sztucznej inteligencji. Zakazuje między innymi rozpoznawania emocji w miejscu pracy i instytucjach edukacyjnych, z wyjątkami związanymi z medycyną lub bezpieczeństwem, oraz określonych form kategoryzacji biometrycznej.
AI Act nie zakazuje wszystkich systemów biometrycznych. Część zastosowań jest dozwolona, ale niektóre, w tym określone formy zdalnej identyfikacji biometrycznej, mogą podlegać wymogom przewidzianym dla systemów wysokiego ryzyka. Obejmują one między innymi zarządzanie danymi, dokumentowanie działania systemu, nadzór człowieka i bezpieczeństwo. Przed wdrożeniem trzeba zatem ocenić nie tylko podstawę prawną z RODO, ale też przeznaczenie i kategorię systemu AI.
W praktyce biometria może ułatwić kontrolę dostępu, lecz jej wdrożenie wymaga jasnego celu, właściwej podstawy prawnej, ograniczenia danych i solidnych zabezpieczeń. Administrator powinien umieć wyjaśnić, dlaczego wybrał tę metodę, jakie ryzyka rozpoznał i jak chroni osoby, których dane przetwarza.
Wykorzystane materiały
- https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/ai-act/article-5
- https://www.edpb.europa.eu/topics/ai-and-technology/biometrics_en
- https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/taxonomy/term/71
- https://www.edpb.europa.eu/system/files/documents/2023-05/edpb_guidelines_202304_frtlawenforcement_v2_en.pdf
- https://dataprotection.gov.sk/files/metod-edpb/guidelines_on_processing_of_personal_data_through_video_devices.pdf